Mende anitzetakoa da Biblia. Ez da liburu sinple edo bakuna, baizik idazki askoren bilduma, eta biziki ezberdinen bilduma. Egia erran, egungo jendeen pentsa-molde eta esperientziatik urrun diren gertakari eta ideiak derabiltza.

Denbora eta kultura-mailako urruntasunarengatik, batzuen ustez, prestakuntza historiko, linguistiko eta literario ona daukatenek bakarrik konpreni dezakete Biblia; eta gainerateko guzientzat, gehiengoarentzat, liburu arrotza litaike, erlisione-monumentu aipagarria izanik ere.

Beste anitzek, ordea, ez dute gauza bera pentsatzen. Aitzitik, Biblia garai guzientzat eta pertsona guzientzat liburu baliotsua dela uste dute. Biblian kondatzen diren gauzek, batzuetan koropilotsuak izanagatik, badute halako hari bateratzaile bat, konprenigarri egiten dituena; hitzek, gertakari eta ekintzek edozein garaitako giza esperientzian aurkitzen dute egiaztapena. Beraz, hauek interes handikotzat daukate Biblia.

Azkenik, kristau izaiteko dohaina dutenentzat, testu biblikoak ez dira aspaldiko testu errespetagarriak bakarrik. Gertakari erabakiorrak eta gaurkotasun iraunkorra duen Jainkoaren hitza aurkitzen dute Biblian: salbamenaren mezua, federateko gomita, engaiamendu moralerateko deia... Kristau hauek, Bibliaren irakurtzeko eta hausnartzeko beharra senditzen dutelarik, haren argiaren eta indarren esperientzia egitea igurikatzen dute.

Biblia ez da zerutik eroria. Garai zehatz bateko (duela 3.000-2000 urteko) eta eskualde mugatu bateko (Palestina eta zenbait auzo-herritako) idazki-bilduma da. Hauetan herri ttipi batek (Israel herriak) bere historiako gertakarien herresto ohargarrienak utzi ditu. Anitz oroitzapen baliotsu bildu da Biblian: lehengo bizimolde arrunta (abere-hazkuntza, jatekoaren ukaiteko nekeak, famili bizitza, merkataritza...), gizarte eta politika mailako gertakari garrantzitsuak (goseteak, gerlak, esklabogoa, gobernuak, erbestealdia, atzerritarren nagusitasuna...), beren pertsonaia nagusien bizitzak (patriarkak, erregeak, profetak, jakintsuak, Jesus, apostoluak...), Jainkoarekilako harreman-aldiak (elkargoa, agintza, leialtasuna, bekatuak, esperantzak, mesiasa, gurutzea...).

Historia zabal eta iturri anitzetakoa da, idatz-mota ezberdinetan emana: narrazioak, zerrendak, legeak, erran zaharrak, gorazarreak, otoitzak, parabolak, hitzaldiak, gutunak, kondaketak, etab. Biblia bere alderdi historiko, geografiko eta literarioaren aldetik, hor agertzen diren pentsaera eta bizimoldearen aldetik, barnarik eta xeheki konprenitzea eginkizun zaila da, ikertzaile eta aditueri dagokiotena. Bainan funtsezko ildo nagusietan konprenitzea edozeinen menean da, nork bere aldetik doi bat nahikari ezartzen badu.

Garai guzietako kristauek beti ukan eta adiarazi dute segurtasun hau: Bibliako historiaren eta literaturaren bidez, Jainkoa bera mintzatu dela eta mintzatzen ari dela. Iraganean, haren borondatea, dohainak, manamenduak, presentzia eta ekintzak herri baten eta, bereziki, pertsonaia batzuen bitartez hauteman izan dira; hola, maiz eta gisa askotarat, Abrahamen, Moisen, profeten... bizitzan sumatu da Jainkoa, eta Jesusen baitan osoki agertu. Jesusek du Jainkoaren asmoa bere beterat ereman. Geroztik, Jainkoaren egintza eta hitzak geldigabe proposatzen dituzte fededunek. Hauek beti aitortu dute Biblia dela salbamen-historiaren funtsezko oroitzapen idatzia, iraganeko gertakari erabakiorrak begiratzen dituen dokumentua, berriz adiarazteko eta eguneratzeko parada emaiten duena.

Bibliaren egiturak berak ere badu bere erran-nahia, Jainkoaren mezuaren historia mirailatzen baitu. Erdi-erdian Jesus dago: haren berri ona, haren heriotzea eta piztea. Jesus aitzin, herri hautetsiak bizi izan duen prestakuntza eta agintzen epe luzea dago. Hebrearren idazki sakratuek osatzen dute Bibliaren lehen zatia, Testamendu Zaharra. Jesus ondoan, berri onaren zabaltzen hasi ziren haren dizipuluak, Israel herrikoak ez zireneri ere; heien idazkiek, Testamendu Zaharrekoen ondotik, Testamendu Berria osatzen dute, Bibliaren bigarren zatia.

Fededunek idazki «inspiratutzat» dauzkate Bibliako liburuak. Horrek erran nahi du Jainkoaren asmo eta laguntza bereziari esker idatziak izan direla. Zentzu huntan dira, bereziki, Jainkoaren «errebelazio», gizaldi guzietako jendeeri zuzenduak. Hortaz, ez dira bakarrik historia iragan eta fede baten oroitzapen, baizik guzientzat balio duen salbamen-mezu, Jainkoaren aitzinean norberaren bizitzak duen zentzua argitan emaiten dutenak.

Irakurketa egokia egiteko hiru baldintza bete behar dira: 1. Estudiatu. Zeren distantzia gaindituz, gureganik «urrun» diren pentsa-molde, historia eta

literaturaren konprenitzera entseatu behar da. 2. Gogo-bihotzak ideki. Egintza eta hitz hauek eta hauen betiko balioa konprenitzeko, beharrezkoa da profeten eta apostoluen ikuspegian sartzea, lehen aldiz sinetsi eta konprenitu zituztenen ikuspegian. Irakurketak ez du gelditu behar kultur maila hutsean, baizik fedearen barnean garatu behar da, idatzi zituztenekin bat eginez. 3. Bizitzan aplikatu. Bibliak gaurkotasun osoa du egungo egoerari aplikatzen bazaio; haren mezuak, irakurlea galdezkatuz, oso-osorik engaiatzen du bizitza.

Fededunarentzat normal da Bibliaren irakurketa otoitzarekin batean egitea, baitaki giza baliabideak eta salbamena dakarren Jainkoaren dohaina ezin berexiak direla.

Baldintza hauek betez geroz, Bibliaren irakurketa esperientzia erakargarri eta ondorio handikoa gerta daiteke gure garaiko jendearentzat ere. Zeren, baliteke hitzak zaharrak aurkitzea, bainan oraino indarrik galdu ez duten hitzak dira, bizitzaren norabidea aldatzeko eta itxaropen berriaren emaiteko gaitasuna duten hitzak.

Biblia bi zati handitan banatua agertzen zaiku: Testamendu Zaharra eta Berria.

Testamendu Zaharra ez da Bibliaren lehen zati nagusiari berez dagokion izena, baizik kristauek Testamendu Berriari kontrajarriz ezarria. Hebrearreri Gutunaren hastapenak ederki dionaz, «Ainitz aldiz eta ainitz gisetarat hitz egin zioten, lehen, Jainkoak gure arbasoeri profeten bidez; azkenak diren egun hauetan, berriz, bere Semearen bidez hitz egin dauku». T.B.ak Mesias eta Jainkoaren Seme aitortzen duen Nazareteko Jesusen baitan bere aldebateko hitza jakinarazi diote Jainkoak jende guzieri eta Testamendu Berria, behin betiko elkargoa ezarri du, haren bidez herri berri bat sortzeko, judu eta ez–juduez osatu herri berria. Beraz, Israel herriaren historia –eta historia hunen lekuko den literatura– abiamentzat hartzen du T.B.ak, Jainkoak Jesusen baitan burutuko zuen Testamendu Berrirat zuzendua, huntan aurkituko baitzuen bere betea. Hola konprenitzen da hebrear edo juduen Biblia kristauek Testamendu Zaharra deitzea. Juduek, ordea, «Legea, Profetak eta Idazkiak» deitzen dituzte T.Z.eko liburuak.

Halere, Jainkoak, bere azken hitza Semearen baitan eman badauku ere (Heb 1,1-2), ez ditu lehenago erranak baliogabe utzi. Jesusek berak dio: «Ez uste ukan Moisen Legearen edo profeten erranak (T.Z. bere osotasunean) ezeztatzera etorria naizela; ez naiz ezeztatzera etorria, baizik heiek beren beterat eremaitera » (Mt 5,17).

Sarrera huntan, labur bada ere, Israelen historia eta literaturari buruzko zenbait gauza jakingarri argiratuko ditugu, T.Z.eko testu hauek errexkiago konprenitzeko gisan.

T.Z. K.a. lehen milurtean zehar idatzi zen. Israel herria du aipu bereziki. Herri ttipia zen Israel, orduko Eguzkialde Hurbileko historia orokorrean garrantzi guti zuena. Bibli mailan, ordea, herri ttipi hori goreneko eragile eta historiaren beraren erdigune bilakatzen da. T.Z.eko historia berezia da, Israel herriaren kontzientzia berezia den bezala. Berezitasunaren oinarrian hau dago: Jainko bakarrak, munduaren kreatzaile eta historiaren jaun denak, Israel hautetsi du herri guzien artean, eta bere salbamen-asmoaren hartzaile, lekuko eta bitarteko egin du munduko herri guzientzat. Dt 7,7-8an erraiten denaz, «ez zaitu hautetsi besteak baino handiago zirelakotz, guzietan ttipiena baitzira, baizik Jainkoak maite ukan zaituelakotz, zure arbasoeri egin agintzak bete nahi ukan dituelakotz».

Jainkoak Israel bere herria lehenago arbasoeri hitzeman lurraldean, Palestinan, ezarri zuen. Palestina –Testamendu Zaharreko Kanaan– lurralde-zerrenda hertsia da, Mediterraneo itsasoaren eta Itsaso Hil eta Jordan ibaiaren artean kokatua. Ttipia izanik ere, Palestina hiru kontinentetarat idekia den lurraldea da: iparraldetik, Mesopotamiarat –Asiarat– eta Asia Ttipirat –Europarat–; hegoaldetik, Egiptorat –Afrikarat–. K.a. lehen milurtean Palestina herri eta zibilizazioneen topagune eta bidegurutze bilakatu zen; bere kokagune geografikoagatik, garaiko nazionearteko politikaren tirabiren erdi-erdian harrapatua gertatu zen Israel; harrapatua, hain zuzen, ez zuelakotz indarrik ingurumen orokor hortan eragin handirik ukaiteko.

Israelen historia politikoa, beraz, Eguzkialde Hurbil eta Erdiko erresuma handiek osoki baldintzatua agertzen zaiku; Mesopotamian nagusi izan ziren herrien –IX–VII mendeetan asiriarren, VII-VI mendeetan babilonarren eta VI-IV mendeetan pertsiarren– eta Egiptoaren eraginpean mugituko da Israel. Azkenik, Alexandro Handiak (K.a. 333-323) Eguzkialde osoa menperatu eta bere inperio handia sortu zuenean, greko-hizkuntza eta zibilizazionea hedatu ziren Eguzkialde osoan, eta helenismoa, erran nahi baita, greziar kultura, izanen da K.a. azken mendeetan judu-herriak biziko duen kultur giroa.

Giro hartan murgildua jarraituko du erromatarrek Palestina berendu ondoan (K.a. 63an).

K.o. 70ean erromatarrek Jerusalem eta tenplua suntsitu zituztenetik, judu–nazionea erlisione-komunitate bilakatu zen. Geroztik, judu-herriaren gehiengoa erbestean, mundu zabalean barreiaturik bizi izan da hogoigarren mendean Israelgo estatua sortu den arte.

Halaber, Israel geldigabeko harremanetan eta tirabiran bizi izan zen inguruko erresuma ttipiekin: Edom hego-eguzkialdean, Moab eta Amon eguzkialdean (gaur egun Jordania), Damaseko erresuma aramearra iparraldean (gaur egun Siria), feniziarrak ipar-mendebaldean (gaur egun Libanoa) eta filistearrak hego-mendebaldean. Harreman hauek ez ziren beti adiskidetasunezkoak izan, bainan erresuma horiek ez zuten indarrik Israelen izaitea hirriskuan ezartzeko.

Israelen fedea historian osoki gorpuztua da. Jainkoa historian agertu zaio Israel herriari eta bizigiro historiko hortan garatu da T.Z.eko liburuetan emaiten zaikun mezua. Herriaren historiako garai, une eta gertakizun nagusiak ezagutu behar dira T.Z.eko liburuak konprenitu eta heien mezua gureganatu nahi badugu, Jainkoaren hitza giza bizitzarekin eta herri-historiarekin harreman hertsian eta elkarrizketan eman baitzaiku.

Bost etapa nagusi berex daitezke Israelen historian:

Ez dugu hemen etapa haueri buruzko berri zehatzik emanen: irakurleak Pentateukoaren eta liburu bakotxaren sarreran aurkituko ditu garai bakotxari buruzko argibide historikoak.

Israel herria da Testamendu Zaharreko arizale nagusia. Herria Jainkoarekin geldigabeko harremanetan agertzen zaiku. Erran daiteke Jainkoari dagokiola ekimena Israelgo historian, haren hitza dela Israelgo historiaren eragile nagusia eta herriaren izaitearen moldatzailea. Horra liburu hunen berezitasunaren muina. Historia teologikoa da edo, bestela erran, salbamen-historia.

Israelen fedea eta erlisione-sinesteak historiaren ixurian garatuz joan ziren. Ez dute sistema trinko eta bateratua osatzen hastetik. Testamendu Zaharrak, bere azken forman ere, ikuspundu teologiko ezberdinak erakusten ditu, askotan liburu berean nahasiak. Huna, laburbildurik, Testamendu Zaharreko fedearen zenbait ezaugarri.

Lehen ezaugarri nagusia, Biblia osoa zeharkatzen eta bateratzen duena, teozentrismoa da, erran nahi baita Jainkoa erdigune. Biblia Jainko bat beraren, Jainko bakarraren agerpentzat jo daiteke; agerpen hori gertakarien (historiaren) eta hitzaren (legearen eta profeten) bidez burutzen da.

Israelgo erlisionea Eguzkialde Hurbileko zibilizazioneen ingurugiro politeistan (anitz jainkotakoan) sortu eta garatu zen. Jainko bakarraren fedea emeki-emeki argitu eta zehaztu zen, auzo-herrien sineste eta kultu politeistekin tirabiran eta borrokan. Bereziki naturarekin lotu kultuak biziki erakargarri eta tentagarri izan zitzaizkion herriari. Profetek –Oseas, Isaias edo Jeremias batek– behin eta berriz altxatu zuten ahotsa idolatriaren kontra, herriari Jainkoarekilako desleialkeria aurpegiratuz. Fede monoteista (Jainko bakarrekoa) ez zen osoki finkatu Israelen monarkiaren azken aldia arte (Josias erregearen erreforma inguruan) eta erbestealdi-garaia arte.

Israelen fedea historian finkatu fedea da. Jainkoa historiako gertakizunetan agertu zitzaion herriari. Ez da, beraz, Jainkoari buruzko doktrina edo teoria hutsa. Horrengatik, historia biblikoa salbamen-historia da. Israelek bere fedea aitortzen duenean, Jainkoak herriaren alde egin dituenak kondatzen ditu (ik. Dt 6,20-23; 26,5-10; Jos 24,2-13). Jainkoak zenbait gertakizun ohargarriren bidez agertu dio bere burua Israeli: Herriaren askapena Egiptotik, Sinaiko elkargoa, lurraldearen hitzemaitea eta emaitza, Jerusalem hiriaren eta Daviden errege-jatorriaren hautatzea... Erbestealdi ondoan kreazionea ere Israelen kredoan sartu zen, Jainkoaren salbamen-historiako lehen gertakari edo egintza bezala.

Israelen fedea komunitarioa da. Testamendu Zaharrean herria da, herria bere osotasunean eta batasunean harturik, Jainkoarekin harremanetan dagona. Jainkoak herria hautatu zuen, herriari mintzatu zitzaion eta egin ziozkan agintzak, herria hartu zuen elkargoaren partaidetzat. Historiako pertsonaia handiak ez dira bitartekari baizik. Alderdi hau hobekienik agertzen duen erakundea Elkargoa da, Jainkoaren eta herriaren arteko elkartasuna adiarazten duena. «Ni zuen Jainkoa, zuek nere herria». Elkargoak bi partaideentzat ditu eskubideak eta eginbideak. Legea da Elkargoak herriarentzat dituen eginbideen agiria. Eta leialtasun edo desleialkeriaren ondorioz, benedizionea edo madarizionea etorriko zaio herriari gainerat. Elkargoak bi alderdi baditu bat besteari lotuak: Jainkoarekilako leialtasuna, eta justizia eta haurride-elkartasuna gizarte-mailan.

Elkargoa izanen da mintzagai nagusia profeten predikuan, bai salaketa eta zigor-mehatxuak, bai zorion-agintzak egiterakoan.

Testamendu Zaharreko ardatz nagusietarik bat «agintza eta haren burutzea» eta «profezia eta haren betetzea» eskemen bidez adiaraz daiteke. Pentateukoa, idazlan historikoak, bai eta profeten idazkiak, eskema horien inguruan egituratuak dira. Testamendu Zaharreko agintza nagusiak Abrahami (Has 12,1-3) eta Davidi (2 Sm 7) eginak dira.

Profetek maiz adiarazi zuten lehenagoko agintzak mugatuak eta hauskorrak zirela, eta berrinterpretatu zituzten zentzu zabalagoa emanez.

Babilongo erbestealdia frogaldi latza gertatu zen Israelen fede eta itxaropenarentzat, agintza guziek porrot egin zutela iduri baitzuen. Apezen eta profeten eginkizuna izan zen herriaren itxaropena berriz xutik ezartzea (ik. Ez 37). Orduan, itxaropena etorkizunera zuzendu zen eta esperantza berriak sortu ziren. Geroztik etorkizunean kokatzen da Jainkoaren esku hartzea: etsai guziak garaitu eta behin betiko erresuma eraikiko du. «Azken garaietan» beteko dira esperantza horiek. Etorkizuneko Mesiasen, Jaunaren sagaratuaren bitartez Jainkoak Testamendu Berria, erresuma berria, Jerusalem berria, zeru-lur berriak... sortuko ditu.

Itxaropen horiek adiarazten dituzten testuek –testu mesianiko, eskatologiko eta apokaliptikoek– Testamendu Zaharra etorkizunera idekitzen dute. Testamendu Berriko lekukoek ikuspegi hortarik irakurriko dute Testamendu Zaharra, Jainkoak Jesu Kristo baitan burutu salbamen-egintzaren aitzin-iduri eta profezia gisa. Testamendu Zahar osoa Testamendu Berrirako prestakuntza bilakatuko da.

Bizitzaren harian joan da Israel herria bere literatura eraikiz, beti ere herriaren historiari hurbiletik loturik. Testamendu Zaharra 48/49 idazkiz osatu bilduma da; batzuri, laburregiak baitira, ezin zaiote liburu izena eman. Idazki hauek garai ezberdinetan eta egile askoren eskuz sortu ziren, anitzek idazle ezagunik ere ez dutelarik.

Herri-literaturatzat jo dezazkegu gehienbat. Zeren, gero testu bilakatu kondakizun eta mezu asko lehenik ahoz aho transmititu baitziren. Liburu hauen moldaketa denbora luzean hedatzen da, eta askotan zail gertatzen zaiku moldatze hori nola egin zen jakitea. Literatura-motari dagokionean ere aniztasuna da nagusi. Gai hauen guzien argitasunak liburu bakotxaren sarreran emanen dira.

Hebrearrezko Bibliak 39 liburu biltzen ditu. 39 liburu horiek dira juduek «kanoniko»tzat onartu zituztenak, erran nahi baita, liburu sakratutzat eta fedearen oinarrizko agiritzat. K.o. 90 inguruan, judu-komunitatean boterea zuten rabinoak Palestinaren iparraldeko Jamnia hirian bildu ziren eta Palestinako juduek liburu sakratutzat aitortzen zituzten liburuen zerrenda finkatu zuten. Liburu horiek hiru multzotan sailkatzen dituzte juduek:

Liburu hauek guziak hebrearrez idatziak dira, tartean aramearrezko pasarte guti batzu daudela. K.a. azken lau mendeetan hartu zuten beren behin betiko moldea eta bildumak osatu: lehena, Pentateukoa, K.a. 400 inguruan, eta, ondotik, Profetak eta gainerateko Idazkiak. Hori da, hain zuzen, Ebanjelioetan T.Z.ari emaiten zaion izena: «Moisen Legea eta Profetak» (Mt 5,17; 7,12) edo «Legea, Profetak eta Salmoak» (Lk 24,44), hirugarren sailari –Idazkiak– hortako liburu adiarazgarrienaren izena –Salmoak–emanez.

Bainan bada besterik. K.a. azken mendeetan Palestinan hebrearrezko Biblia moldatzen ari zelarik, judu asko Palestinaz kanpo bizi ziren. Hauek grekoz mintzatzen ziren eta heleniar kulturan murgilduak ziren. Holetan, Alexandriako juduek Biblia beren eguneroko hizkuntzarat itzultzeko beharra senditu zuten. Hola sortu zen K.a. III-II mendeetan zehar grekozko Biblia. Hau Septuaginta edo Hirurogeita Hamarrak (LXX) deitu zen, eta gure itzulpen huntan Grekozko itzulpena deituko dugu. Grekozko itzulpen huntan, hebrearrezko Bibliako liburuez gain, beste 10 liburu badira, Palestinako rabinoek Jamniako biltzarrean onartu ez zituztenak; hamar hauetarik batzu lehenik hebrearrez idatzi ziren (adib., Judit, Tobit, Ben Siraken Zuhurtzia...), eta beste batzu grekoz zuzenean (2 Makabearrak, Zuhurtzia...). Lehen garaietako kristauek asko erabili zuten grekozko itzulpen hau, T.B.an egiten diren T.Z.eko aipamenetan ere. Grekozko itzulpeneko liburu-multzo hau, Erromako eliza katolikoari dagokionaz, Bibliako liburuen kanon ofizialean sartzen da. XVI. mendeko Erreformatik sortu eliza protestanteek edo ebanjelikoek, berriz, hebrearrezko Bibliako liburuak bakarrik aitortzen dituzte ofizialtzat, beste 10 hauek «apokrifoak» (ez egiazki inspiratuak) deitzen dituztelarik. Elizen Arteko Biblia huntan sail berezia osatzen dute, Deuterokanonikoak izenpean, hebrearrezko Bibliako liburuen ondotik.

Ez bakarrik liburuen moldatzeak, T.Z.eko liburuen testuak ere historia luzea du. Jatorrizko testurik (orijinalik) ez da gutaraino heldu, kopia anitz baizik, liburu osoenak edo zatienak. Hebrearrezko testu osoaren kopiarik zaharrena K.o. X. mendekoa da. Testu masoretikoa deitzen da. Masoretak testuaren finkatzeaz arduratu ziren judu-jakintsuak dira. Bainan askoz lehenago, I. mendearen azken alderat, liburuen zerrenda kanonikoa finkatu zuten garai berean, rabinoek testu-tradizione ezberdinen bateratzea egin zuten, bat bakarra onartuz eta gaineratekoak –ofizialtzat onartuarekin bat ez zirenak– baztertuz. Bestalde, ordu arte hebrearrezko testuak kontsonantez bakarrik idatziak baitziren, anbiguotasuna sortzen zen zenbait kasutan, bereziki hebrearra hizkuntza hila bilakatu zenetik. Masoretek kontsonantez bakarrik idatzia zen testuari puntuazio-zeinuak eta bokalak, bereziki, ezarri ziozkaten, testuaren irakurketa eta interpretazionea finkatuz. Zalantzarik gabe, tradizionetik ukan testuarekilako errespeturik handienaz burutu zuten beren lana masoretek.

Horiek hola, 1947an Itsaso Hilaren inguruko basamortuan, Qumran izeneko tokian egin aurkikuntzak garrantzi handikoak izan ziren Bibliako testuaren ezagutzarako. Hango zenbait harpetan Bibliako liburu osoak edo zatiak zauzkan eskuizkribu-andana handia aurkitu zen. Eskuizkribu hauek kristau-aroaren hastapenetakoak dira, masoretek erabili testu bateratua baino askoz zaharragoak, beraz. Aurkikuntza hunek erakusten du testu-tradizio eta mota ezberdinak zirela Palestinan Jesusen garaian. Bainan Qumrango eskuizkribuak ez dira lehenagoko testu-aniztasunaren lekuko bakarrak; hor daude, hala-nola, Pentateuko Samariarra, aramearrezko itzulpenak –Targum deituak–, jadanik aipatu Grekozko itzulpena eta beste zenbait bertsio: hainbat bide, ikertzaileeri jatorrizko testuraino heltzeko edo hurbiltzeko lagungarri zaizkiotenak.

Gaur egungo itzulpen gehienetan bezala, gure itzulpen huntan ere oinarria hebrearrezko testu tradizionala da, masoretikoa. Ohiko testuak zailtasunak dituelakotz edo beste testu-tradizioneek irakurketa argiagoa edo koherenteagoa eskaintzen dutelakotz beste hauturik egin denean, oharretan adiarazten da.

Azkenik, liburuen ordenari dagokionaz, gure inguruko tradizionean, katolikoen edo protestanteen artean, T.Z.eko liburuak lauzpabost sail nagusitan banatu ohi dira, literatur mota edo gai-kidetasunaren arabera: Pentateukoa, liburu historikoak, profetikoak, poetikoak eta zuhurtziazkoak. Itzulpen huntan, aldiz, kristau-aroa aitzin finkatua zen ordenari jarraikiz, liburuak hebrearrezko Bibliako ordenan ezarri ditugu, beraz hango hiru sail nagusien arabera: Pentateukoa, Profetak eta Idazkiak. Ondotik, Deuterokanonikoak ezarri dira, T.Z.aren azken zatian sail berezia osatuz.

Pentateukoak Bibliako lehen bost liburuak biltzen ditu: Hasiera, Jalgitza, Levitarrena, Zenbakiak eta Deuteronomioa. Multzo hau juduek «Torah», erran nahi baita, Lege/Irakaspen, deitzen dute. Hori bera da T.B.an erabiltzen den Pentateukoaren izena (ik. Mt 5,17 eta Lk 10,26). Izaitez bakarra zen obra bost zatitan banatu zen, errexkiago erabiltzeko. Horrengatik, greko hizkuntzako juduek «Pentateuko» deitu zuten, hots, «bost liburuki». Hebrearrek «Legearen bost zatiak» ere deitzen zituzten liburu hauek.

Izena gorabehera, bi testu-motaz, bereziki, osatua da Pentateukoa: testu narratiboak (historia) eta juridikoak (legea).

Juduentzat sail hau Bibliako lehena da, ez bakarrik kronologiari dagokionean, bai eta aitortzen diozkaten maila edo kategoria berezi eta garrantzizkoagatik ere. Bibliako gainerateko liburuak Legearen komentarioak baizik ez dira. Zeren hor aurkitzen baititu Israel herriak bere nortasun-ezaugarri nagusiak, herriaren batasuna oinarritzen duten osagaiak: hastapenetako historia, herriaren konstituzionea –erran nahi baita, funtsezko lege eta erakundeak–, fedearen erroak, herriaren izaeraren iturria.

Pentateukoa literatur obra bakar bezala agertzen zaiku: historia kondatzen du, kreazionearekin hasi eta herria Kanaanen sartzera doan arteko historia; historia horren baitan, eta horri guti edo aski loturik, hainbat lege-bilduma tartekatzen dira.

Historia hori munduaren eta gizadiaren sortzearekin hasten da, hedadura unibertsala duten gaiez, beraz (Has 1–11). Gero, narrazionea hertsitzen da, familia bakar baterat –Abrahamen, Israel herriaren arbasoaren familiarat– mugatuz. Has 12–50 kap.etan patriarkeri buruzko tradizioneak biltzen dira (Abraham, Isaak, Jakob, Josep eta haren haurrideak), Abraham Mesopotamiatik atera zenetik Josep Egipton hil zen arteko hariari jarraikiz. Gero, Jalgitza liburuaren lehen zatian, patriarken ondokoen esklabogoa Egipton, Moisen bizitza eta misione askatzailea eta Egiptotik ateratzea kondatzen zaizkigu, herria Sinai mendirat heldu arte (Jal 1–18). Luzaz egonen da herria Sinai mendiaren oinetan. Jainkoaren agerpena, elkargoaren finkatzea eta lehen lege-bilduma ditugu berehala (Jal 19–24). Kap. hauek dira, beharbada, Pentateukoaren erdigunea eta muin nagusia. Ondotik, narrazionea kasik gelditzen da, eta kultu-erakundeen antolakuntza (Jal 25–12 40) eta lege-sail luzea emaiten zaizkigu (Levitarrena osorik eta Zen 1–10). Zen 10,11tik haste herriak basamortuko ibilaldia jarraitzen du, Kadexerat heldu arte; han lege gehiago aldarrikatzen da (Zen 10–19). Azkenik, ibili eta ibili, herria Moabeko zelairat heltzen da (Zen 20–25). Narrazionea gelditzen da berriz, lege eta arau berriak ezartzeko (Zen 26–36). Azkenik, Deuteronomioak, Moisen testamendu gisa, hunen hiru hitzaldi eskaintzen dauzkigu, artean beste lege-bilduma zabal bat emaiten daukularik (Dt 12–26). Pentateukoa Moisen agurrarekin eta heriotzearekin bururatzen da (Dt 31–34).

Moisek herriaren hastapenetako historian duen parte-hartzea konduan edukirik, ez da batere harritzeko Pentateukoa «Moisen Lege», «Moisen Liburu» deitu baita. Eta ez hori bakarrik: lehendanik azken mende hauetarat arte, Mois hartu izan da Pentateuko osoaren idazletzat. Gaur egun, ordea, azken hiruzpalau mendeetako ikerlan sakon eta zehatzaren ondorioz, Bibli aditu gehienek onartzen dute Pentateukoa idazlan koropilotsu dela, literatur eta teologi eskola desberdinek esku hartu dutela haren moldatzean eta emeki-emeki gorpuztu dela.

Zer dago Pentateukoak itxuraz hausturarik gabeko historia bezala kondatzen duenaren azpian? Gertakariak, bai, historia, bainan ez kronika gisa kondatua. Pentateukoa gorputz bizia da; alde batetik, Israel herriaren historiaren (eta izaitearen) erroetarat jotzen du; bestetik, bere historia berezia badu, herriaren historiari lotua, geldigabe moldatuz joan baita herriaren egoera eta esperientzia berrien eraginez.

Eman ditzagun segidan Pentateukoaren moldatzeari buruzko zenbait datu adiarazgarri. Pentateukoaren moldatzean zenbait etapa berex daitezke herriaren historiako aldi garrantzitsu batzuri lotuak.

–Monarkiaren hastapenak: Davidekin, K.a. 1000 inguruan, lortu zuen Israelek bere batasun politikoa. Herriaren jatorrizko leinuak erresuma bakar batean elkartu ziren, eta nolazpait herri izaiten hasi. Gertakizun hunek ondorio ohargarriak ukan zituen, bai historiari eta teologiari dagokiotenean, bai literatur arloan ere. Israeldar leinu eta talde bakotxaren tradizioneek –ahoz eskualdatuak edo ordukotz idatziak– elkarrekin topo egiten dute eta literatur ondare komunean biltzen dira. Historia, legea, fedea: tradizioneak birmoldatzen eta elkarrekin lotzen eta bateratzen dira. Daviden eskuz herria lurralde osoaz jabetu zen.

Maila huntan gauzatu zen segurenik –X. mendean zehar, beraz, eta errege-gortearen inguruan– Pentateukoaren lehen idazketa, oinarriak, gero aberastuz joanen zirenak. Herriaren iragan historiako lehen gaiak bildu behar zituen (Patriarkak, Jalgitza, lurralderateko bidea), bai eta oinarrizko antolakuntza juridikoa ere: hamar manamenduak (Jal 20) eta «Elkargo-kodearen» zatirik zaharrenak (Jal 20,22– 23,19).

Has 12,1-3 zatia, erran nahi baita, Abrahami egin agintza, hartu ohi da idazketa hunen ardaztzat. Hor bilduko litaizke monarkiaren hastapenetan herriak bere izaiteaz eta etorkizunaz zuen kontzientzia, Abrahami egin agintzak funtsean beteak ikusten baitzituen.

–Monarkiaren azken aldia: VII. menderat jauzi egiteak ez du erran nahi ordu arteko mendeak hutsak izan zirela Pentateukoaren moldatzean. Ikertzaile askok ohartarazi du, Israel bi erresumatan banatu ondoan (K.a. 933), Ipar-erresuman bereziki bizi-bizia jarraitu zuela lehenagoko tradizioneen berridazteak, profeten eraginez bereziki. Bainan ez da errex historia horren xehetasunen zehaztea. Monarkiaren azken aldiari buruz, ordea, argitasun gehiago badugu. Urrats garrantzitsua egin zen orduan, Josiasen erreformari esker, bai herriaren moldatzean, eta bai Pentateukoaren garapenean.

Deuteronomioa izan zen Josiasen erreforma eragin zuen idazkia; hobeki erran, Deuteronomioaren erdigune den «Kode deuteronomikoa» deitu lege-bilduma (Dt 12,2–16,16). Deuteronomioak herriaren batasuna, fede eta kultu-batasuna azpimarratzen ditu, eta horrek salatzen du batasun hori ez zela ordu arte osoki burutua. Horren ardiesteko egin ziren, hain zuzen, Deuteronomioa eta Josiasen erreforma (ik. 2 Erg 22–23).

Deuteronomioa mugimendu zabal baten emaitza da (ik. liburuaren Sarrera). Eragin handia ukanen du geroko historian, bainan, aditu askoren arabera, utzi ditu bere herrestoak Pentateukoko gainerateko liburuetan ere, Jalgitza eta Zenbakiak liburuetan bereziki.

–Erbestealdia eta erbestealdi ondoko garaia: Erran nahi baita, K.a. 587tik aitzina. Erbestealdiak aldaketa izigarria ekarri zion Israel herriari. Oinarri-oinarrizko zituen erakundeak, monarkia bereziki, behin betiko galdu zituen. Ez du gehiago estaturik ukanen. Israel erlisione-elkarte bilakatu zen, eta hola sortu zen judaismoa. Apezak izanen dira ordutik komunitatearen buru eta arduradun. Judaismoa, gainera, ez da nahitaez lurraldeari lotua eta judu-elkarteak gero eta ugariago izanen dira Palestinaz kanpo («Diaspora» deitu ohi da fenomeno hau).

Herria eta haren gidariak, tradizioneak berrikusi, eguneratu eta egoera berrirat egokitu beharrean aurkitu ziren. Birmoldatze-lan hunen arduradunak apezak izan ziren. Hori izanen zen Pentateukoaren azken maila. Krisialdi latza bizi zuten juduek, bai Palestinan, bai erbestean, eta Pentateukoaren berrikuste eta moldatze berriak xede jakina du: herriaren nortasuna begiratu eta oinarri berrien gainean finkatu, fedeari eta itxaropenari hats berria eman gainbehera joanak ziren une hartan (ik. Ez 37,11-13) eta etorkizunari gogor egiteko herria bizkortu, erakunde berriak sortuz. Apez-eskolak eskutan hartzen du lehenagoko obra, eta harek egin birmoldatze-lanak herresto nabariak utzi ditu Pentateuko osoan. Lehenagoko historian lege-bilduma eta egitura eta erakunde berriak ezartzen ditu, hala nola, tenpluaren eta kultuaren antolaketa (Jal 25–31; 35–40), sakrifizioetarako arauak (Lv 1–7), apezen sagaratzea (Lv 8–10), garbikuntza-legeak (Lv 11–16), Saindutasun-kode edo lege-bilduma (Lv 17– 26), Zenbakiak liburuan barreiaturik diren zenbait lege. Kreazioneko poema handiak (Has 1) sei egunetan banatzen ditu Jainkoak egin lanak, zazpigarren eguneko atsedena eta sabato-legea oinarritzeko. Abrahamen elkargoarekin lotzen da ebakitza-erritua (Has 17). Egiptoko lehen-semeen izurriaz baliatzen da Bazko Besta arautzeko (Jal 12).

Apez-eskolaren ardura hobekien adiarazten duen erranaldia Jainkoak sortu berri duen gizakiari eman manua da: «Egizue ume, ugaldu eta bete zazue lurra eta izan haren nagusi» (Has 1,28). Beste hamar aldiz agertzen da manu hau Hasiera, Jalgitza eta Levitarrena liburuetan, hola apezek erbestealdian Pentateukoari egin berrikuste-lanaren ardatz eta hitz-nagusi bilakatzen delarik. Apez-eskolak herria erorialdian altxarazi eta etorkizunari gogor egiteko prestatzea du helburu, garaiko Bigarren Isaias (Is 40–55) eta Ezekiel profetek bezala; bai eta egoera berrirako –judaismoaren aldirako– egokiak izanen ziren egitura eta erakundeak sortzea ere.

–Pentateukoa osatua: Pertsiar inperioaren azken aldera Pentateukoa osatua zen. Nehemiasen liburuko 8. kap.an Legearen ospakizun handi bat kondatzen zaiku. «Jaunak Moisen bitartez Israeli eman Legearen liburua» herri-batzarrerat ekartzeko eskatzen dio herriak Esdras lege-maisuari. Esdrasek Legea irakurtzen dio herriari, bitartean levitarrek argitasunak emaiten dituztelarik. Hau K.a. 398an gertatu zen, segurenik. Aditu askok uste du ospakizun hau izan daitekeela Pentateukoa, jadanik osatua, aldarrikatu zen aldia. Nolanahi ere, Pentateukoa erbestealdi ondoko judaismoaren oinarrizko agiritzat azaltzen zaiku, herriari, Palestinan eta Palestinaz kanpo, bere nortasuna eta batasuna, barne-lotura, emanen diona.

Pentateukoaren eraketaren dinamismoa konprenitzeko, konduan hartu behar da, zenbateraino elkarrekin uztartuak dauden herria, historia eta narrazionea, iragana, oraina eta etorkizuna. Hastapenetako historia, harroka basamortuan israeldarrekin zoan bezala (ik. 1 Ko 10,4), ez da sekula herriaren bizitzatik urruntzen: iragana eraginkorra da oraingo bizikizunetan, hauek argituz eta zentzuz betez, eta orainaldia iraganeko historian sartzen da, hura argi berriz irakurtzen eta konprenitzen lagunduz.

Pentateukoa izan zen kanonikotzat, erran nahi baita, idazki sakratu eta arauzko dokumentutzat aitortu zen T.Z.eko lehen liburu-multzoa. Biblia grekorat itzuli zenean ere, Pentateukoa izan zen itzulitako lehen liburua, K.a. III. mendearen erdi aldera. Pentateuko edo Legeak Ebanjelioek T.B.an duten duintasun berezia eta lehentasuna ditu T.Z.ean.

Pentateukoko historia salbamen-historia da, hots, Jainkoa eragile nagusi duen historia. Haren testu-mota nagusiek hori adiarazten dute: historia –Jainkoaren ekimena– eta legea –herriaren erantzuna–.

Huna Pentateukoari barne-egitura eta funtsezko zentzua emaiten dioten hari nagusi batzu. Jainkoa kreatzaile eta askatzaile da. Hau da Israelen aitorpeneko egia funtsezkoena: Jaunak Egiptotik herria askatu du bere herri bilakatzeko, elkargo-lokarriz herria berarekin lotzeko. Hola baietsi zituen arbasoeri lehenago hitzemanak. Jainkoak benedikatu herri da Israel, eta munduko herri guzientzat benedizione-iturri. Herriak desleialki jokatu badu ere, Jainkoak maitasun urrikaltsu eta iraunkorrez begiratzen ditu elkargoa eta agintzak; hori da, azkenean, historia bere helburu beterat helduko denaren garantia.